चालताना पायात दुखणे: फक्त वयामुळे का?

OPD मध्ये अनेकजण सांगतात की चालायला सुरुवात केली की काही त्रास नसतो, पण थोड्या अंतरानंतर पोटऱ्या भरून येतात आणि दुखायला लागतात. दोन मिनिटं थांबल्यावर बरं वाटतं आणि पुन्हा चालता येतं. बहुतेकांना वाटतं की हे फक्त वयामुळे, Calcium कमी असल्यामुळे किंवा Muscle weakness मुळे आहे.

पण एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे की, दरवेळी साधारण तेवढंच अंतर चालल्यावर त्रास सुरू होतो का? कारण हा pattern कधी पायांच्या रक्तपुरवठ्याबद्दल महत्त्वाचं काही सांगू शकतो.

1. चालताना दुखतं आणि थांबल्यावर बरं होतं? जर पायांच्या रक्तवाहिन्या अरुंद झाल्या असतील तर muscles ना पुरेसं रक्त मिळत नाही. त्यामुळे पोटऱ्या दुखतात, जड होतात किंवा घट्ट झाल्यासारख्या वाटतात. थोडं थांबल्यावर आराम मिळतो. याला PAD (Peripheral Artery Disease) म्हणतात, म्हणजे पायांच्या रक्तवाहिन्या अरुंद होण्याचा आजार.

2. पाय दुखतोय, पण Heart चा काय संबंध? Heart च्या रक्तवाहिन्यांमध्ये blockage होण्याची प्रक्रिया पायांच्या रक्तवाहिन्यांमध्येही होऊ शकते, विशेषतः Diabetes, Blood Pressure, Cholesterol, Smoking किंवा Kidney disease असलेल्या व्यक्तींमध्ये. त्यामुळे पोटरीचं दुखणं हा फक्त पायाचा प्रश्न नसून संपूर्ण रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्याचा clue असतो.

3. पण प्रत्येक पोटरीदुखी म्हणजे blockage नाही. Muscle cramps, जास्त Walking, सांध्यांचा किंवा पाठीच्या मणक्यांचा त्रास यामुळेही पाय दुखू शकतात. पण फरक लक्षात घ्या: - ठरावीक अंतर चालल्यावर दुखणं आणि उभं राहून थांबल्यावर आराम मिळणं म्हणजे रक्तपुरवठ्याचा प्रश्न असू शकतो. - बसल्यावर किंवा पुढे वाकल्यावर अधिक आराम मिळणं म्हणजे कधी कधी पाठीच्या nerves चा त्रास असू शकतो. - साधे muscle cramps अनेकदा अचानक, अनियमितपणे किंवा विश्रांतीतही येऊ शकतात. दुखण्याची वेळ आणि pattern कारण शोधायला मदत करतो.

4. मग तपासणी कशी करतात? डॉक्टर पायांचा रक्तपुरवठा आणि रक्तवाहिन्यांचे ठोके तपासतात. गरजेनुसार हाताचा आणि घोट्याजवळचा Blood Pressure तुलना करणारी ABI तपासणी किंवा Leg Doppler करता येतो. प्रत्येकाला Angiography आवश्यक नसते.

5. मग Walking बंद करायचं? नेहमीच नाही. योग्य diagnosis आणि treatment नंतर नियोजित Walking exercise मुळे चालण्याची क्षमता सुधारू शकते. पण दुखत असतानाही जबरदस्तीने Steps पूर्ण करू नका.

6. कोणत्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष नको? विश्रांतीतही पाय दुखणं, बोटांवरील जखम न भरणं किंवा पायाचा रंग बदलणं यासाठी लवकर तपासणी आवश्यक आहे. पाय अचानक खूप दुखणं, थंड किंवा बधिर होणं ही Emergency असू शकते.

आजपासून तीन गोष्टी observe करा: - किती अंतर चालल्यावर दुखतं? - थांबल्यावर किती वेळात बरं वाटतं? - पूर्वीपेक्षा कमी अंतरात त्रास सुरू होतोय का?

हा pattern वारंवार दिसत असेल तर एकदा योग्य clinical तपासणी करून घ्या.

तुम्हाला किंवा घरातील व्यक्तीला चालताना पोटऱ्या दुखतात, थांबल्यावर बरं वाटतं किंवा Diabetes असून चालण्याची क्षमता कमी झाली आहे का? Muscle चा त्रास आहे की पायांचा रक्तपुरवठा तपासायला हवा, याची योग्य पुढची दिशा जाणून घ्या.

एकाच अंतरावर वारंवार पाय दुखायला लागणं हा योगायोग नसू शकतो. कधी शरीर चालण्याची मर्यादा दाखवत असतं आणि त्यामागे रक्तपुरवठ्याचा प्रश्न असू शकतो.

आजचा Just For Hearts नियम: पाय दुखतो म्हणून Walking थांबवण्याची घाई नको. पण प्रत्येक वेळी त्याच अंतरावर दुखत असेल, तर कारण शोधायला उशीरही नको.

Just For Hearts App मध्ये Steps नोंदवा आणि तुमची चालण्याची क्षमता कमी होतेय का हेही लक्षात ठेवा. त्रास होत असेल तर केवळ Step target पूर्ण करण्यासाठी चालू नका.

Pattern observe करा. Course change करा.

डॉ. रवींद्र एल कुलकर्णी MD, DNB, FSCAI Sr Consultant Physician & Cardiologist Just For Hearts